Çukurova Üniversitesi
Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü
2011-2012 Öğretim Yılı Güz Yarıyılı

Dersin kodu ve adı : TE 463 Eski Türk Edebiyatında Mesnevi
Dersin kredi saati : (2+0) 2
Ders saatleri: II. Öğr. Pazartesi 19:15-20:00, 20:15-21; I. Öğr. Çarşamba 13:15-14:00; 14:15-15:00
Öğretim üyesi: Pr. Dr. İ. Çetin Derdiyok, te463@hotmail.com
Dersin amacı: Mesnevi nazım şekliyle birlikte eski Türk edebiyatına özgü Leyla ve Mecnun, Yusuf u Züleyha gibi belli başlı mesnevilerin incelenerek tanıtılması; karşılaştırılması; öğrenciye metinleri anlama ve değerlendirme yeteneğinin kazandırılması.

Dersin içeriği :
1. Mesnevi nazım şekli; bölümleri;
Güvâhî – Pend-nâme
2. Mesnevi çeşitleri (Pend-nâme, nasihat-nâme; Sâkî-nâme, İşret-nâme; Bülbüliye, Bülbül-nâme; Hilyeler, Hilye-i Şerif, Siyer; Hamseler, diğer mesneviler)
3. Aşk konulu Mesneviler: Fuzûlî – Leylâ vü Mecnûn;
4. Taşlıcalı Yahyâ – Şâh u Gedâ
5. Dini ve Tasavvufî konulu Mesneviler: Hakanî – Hilye-i Şerif
6. Didaktik Mesneviler: Nâbî – Hayriye; Zarîfî – Pend-nâme
7. Savaş ve Kahramanlık Konulu Mesneviler: Ganîzâde Nâdirî – Şeh-nâme,
8. Mizâhî Mesneviler: Har-nâme
9. Alegorik Mesneviler; Zâtî – Şem’ ü Pervâne
10. Kara Fazlî – Gül ü Bülbül
Derste yararlanılacak kitaplar:
1. Prof. Dr. Muhammet Nur Doğan, Fuzûlî-Leyla vü Mecnûn, Yelkenli Kitabevi.
2. Doç. Dr. Hüseyin ayan, Fuzûlî Leylâ ve Mecnûn, Dergâh Yayınları, İstanbul 1981.
3. Mehmet Kahraman, Leyla ve Mecnun Romanı (Dastan-ı Leyli vü Mecnun), T.C. Kültür Bakanlığı Yay. Ankara 2000.
4. Murat Sertoğlu, Leylâ ile Mecnun, Bolayır yayınevi, İstanbul 1974.
5. Leylâ ile Mecnun (Fuzûlî’den Günümüz Türkçesine Aktaran: Aziz Nesin, TDK yayınları, Ankara 1972
6. İlhan Genç, Leylâ ile Mecnun’un İki Şairi, Fuzûlî ve Sezai Karakoç, Şûle Yayınları, İstanbu 2006.
7. Sezai Karakoç, Gün Doğmadan, Şiirler, 3. Baskı Diriliş Yayınları, İstanbul Ocak 2003.
8. Prof. Dr. Fahir İz, Eski Türk Edebiyatında Nazım, Küçükaydın Matbaası, İstanbul 1967,
9. Dr. Numan Külekçi, Mesnevi Edebiyatı Antolojisi Cilt I ve II, Aktif Yayınevi, Erzurum 1999,
10. Âmil Çelebioğlu, Türk Edebiyatında Mesnevi, İstanbul 1999,
11. Agâh Sırrı Levend, Türk Edebiyatı Tarihi I, AKDTYK TTK Yayınları, Ankara 1984,
12. İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara
Makaleler:
1.Doç.Dr.İsmail Ünver, “Mesnevi”, Türk Dili, Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), TDK Yayınları, Cilt: LII, Sayı: 415, 416, 417, Ankara 1986, s.430-463.
2.Mehmet kaplan, “Leyla ve Mecnun”, Türk edebiyatı Üzerinde araştırmalar 3, Tip Tahlilleri, Dergâh Yayınları, İstanbul 1996, s.144-158.
Ödev: Her dersin sonunda konuyla ilgili teorik bilgiler ve metin çözümlemesiyle ilgili ödevler verilecektir. Derslerde başarı için bu ödevlerin düzenli olarak yapılması gerekmektedir.
Derse katkı: Başarı için dikkat edilmesi gereken diğer bir husus öğrencinin derslere aktif olarak katılmasıdır. (Konuyla ilgili sorulara cevap vermek, açıklamalar yapmak gibi).
Derse devam:. Öğrenci yönetmelik gereği 14 haftalık dersin en az 2/3’üne devam etmek zorundadır. Yani 28 saatlik dersin 9 saatinde gelmeyen öğrenci devamsızlıktan kalır.
Prof. Dr. İ.Çetin DERDİYOK

Çukurova Üniversitesi

Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

2011-2012 Öğretim Yılı Güz Yarıyılı

Dersin kodu ve adı : TE 309 Eski Türk Edebiyatı

Dersin kredi saati : (4+0) 4

Ders saatleri: I. Öğr.  Pazartesi: 10:15-11:00, 11:15-12.00 Çarşamba: 10:15-11:00, 11:15-12.00

Ders saatleri: II. Öğr. Pazartesi: 17:15-18:00, 18:15-19.00 Çarşamba: 17:15-18:00, 18:15-19.00

Öğretim üyesi: Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok

Dersin amacı: XVI. yüzyılda Çağatay, Azerbaycan ve Osmanlı sahalarında meydana gelen klâsik Türk edebiyatını, tarihsel, toplumsal ve kültürel yapısına bağlı olarak belli başlı temsilcilerinin eserleriyle birlikte tanıtmak. Örnek metinler okutarak öğrenciye döneme ait eserleri anlama ve değerlendirme yeteneği kazandırmak.

Dersin içeriği:

XVI. Yüzyıla Genel Bakış.

Klâsisizm, Türkî-i Basit Tarzı.

XVI. Yüzyıl Çağatay Edebiyatı.

Şeybânî Han, Ubeydullah Han, Babür, Mübeyyen, Kâmrân Mîrzâ, Bayram Han.

XVI. Yüzyıl Azerbaycan Sahası Türk Edebiyatı.

Şah İsmail Hatâyî, Fuzûlî.

XVI. Yüzyıl Kırım Sahası (Saadet Giray, Devlet Giray, Bora Gazi Giray Han)

XVI. Yüzyıl Osmanlı Sahası Türk Edebiyatı.

Mesnevi Edebiyatı (Hamseler, pendname, siyer, destan)

Mensur Eserleri (Tezkireler, Tarihler, Seyahatnâmeler)

Sultan Şairler: Selîmî,Muhibbî, Mehemmed, Muhlisî, Cihangîr, Şâhî, Selîm, Murâd, Adnî.

Usta Şairler: Zatî, Hayalî, Bakî, Nev’î, Rûhî; Lâmi’î, Kemâl Paşazâde, Figânî, Hubbî Hatun, Celîlî;

Diğer Şairler: Âgehî, Edirneli Nazmî, Yahya Bey, Fevrî, Mu’îdî, Basîrî, Cinânî;

Âhî, Nihânî, Behiştî, Tâliî, Şerîfî, Amrî, Revânî, Hayretî, Meâlî, Usûlî, İshak Çelebi, Şâhidî, Za’îfî, Âşık Çelebi, Ubeydî, Emrî, Helâkî, Rahmî, Makalî, Azerî, Prizrenli Şem’î, Kabûlî, Vasfî, Gazâyî, Mostarlı Ziyâ’î, Kütahyalı Rahîmî, Şemseddîn-i Sivasî, Enverî, Fedaî, Selîkî, Nisâyî.

Derste yararlanılacak kitaplar:

1. A. A Şentürk, A. Kartal, Üniv. İçin E. Türk Ed. Tarihi, Dergâh Yay, İstanbul 2004.

2. Prof. Dr. Mine Mengi, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2004.

3. Pof. Dr. İlhan Genç, Örneklerle Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Klâsik Dön. İzmir 2010.

4. Halûk İpekten, Fuzûlî, Akçağ Yayınları

5. Halûk İpekten, Bâkî, Akçağ Yayınları

6. Yrd. Doç. Dr. Gencay Zavotçu, E. Türk Edeb. Yüzyıllara Göre Nazım ve Nesir, Ankara

7. Büyük Türk Klâsikleri, Cilt III, s. 137 – C. IV, s. 343.

8. M. İsen, M. Macit, O. Horata, F. Kılıç, İ. H. Soyak, Eski Türk Edebiyatı El Kitabı, Ank.

9. F. Kadri Timurtaş, Osmanlı Türkçesi Metinleri II, İÜ Edebiyat Fak. Yay. İst. 1998.

10. Prof. Dr. Fahir İz, Eski Türk Edebiyatında Nazım, Küçükaydın Matbaası, İst. 1967.

11. İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara

12. Prof. Dr. Tunca Kortantamer, Eski Türk Edebiyatı Makaleler, Akçağ Yay, Ank. 1993.

Yararlanılacak Makaleler:

1. Dilçin, Cem, “Fuzulî’nin Bir Gazelinin Yapısal Yönden İncelenmesi”, Türkoloji Dergisi, C.IX, Ankara 1991, s. 43-49.

2. Prof. Dr. Tunca Kortantamer, “Gül Kasidesi”, Eski Türk Edebiyatında Makaleler, Akçağ yayınları, Ankara 1993, s.413-435.

3.Gönül Alpay Tekin, “Cem Dilçin’in Yeni Bir Araştırmasının Düşündürdükleri”, Tarih ve Toplum, Sayı: 106, Ekim 1992 İstanbul, s. 41-44.

4.Tahir Üzgör, Fuzûlî’yi Anlamak, Türkiyat Araştırmaları Der., Sayı: 3, Konya 1997, s. 87-101.

Ödev: Her dersin sonunda konuyla ilgili teorik bilgiler ve metin çözümlemesiyle ilgili ödevler verilecektir. Derslerde başarı için bu ödevlerin düzenli olarak yapılması gerekmektedir.

Derse katkı: Başarı için dikkat edilmesi gereken diğer bir husus öğrencinin derslere aktif olarak katılmasıdır. (Tahtaya kalkıp yazmak, konuyla ilgili sorulara cevap vermek, açıklamalar yapmak gibi)

Derse devam:. Öğrenci yönetmelik gereği 14 haftalık dersin en az 2/3’üne devam etmek zorundadır. Yani 56 saatlik dersin 18 saatinde gelmeyen öğrenci devamsızlıktan kalır.

 

 

ÖNSÖZ

Bu çalışmada, eski ve yeni kaynaklarımızda hakkında tam ve yeterli bilgi bulunmayan, Miftahü’l- Ferec ve Gülşen-i Uşşâk gibi eserlerin sahibi, 15. yüzyıl şairlerinden Cemâlî’nin hayatı, eserleri ve Dîvânı, çeşitli yönleriyle araştırılarak, kaynaklardaki tutarlı, tutarsız bilgiler karşılaştırılmış ve incelenmeye çalışılmıştır. Özellikle de eski ve yeni kaynaklarda zikredilmeyen, yeni kaynaklarda da bulunamadı diye geçen Dîvânı üzerinde durulmuştur.

Bu çalışma, Cemâlî’nin hayatı, eserleri ve Dîvânı’nın tanıtıldığı inceleme ve Dîvân metninin yer aldığı metin bölümü olmak üzere başlıca iki kısımdan meydana gelmektedir:

İnceleme bölümünde, önce eski ve yeni kaynaklarla kataloglardaki bilgiler karşılaştırılarak Cemâlî’nin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri ele alınmış ve bu konuda bilgi verilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, bir bakıma bu çalışmanın asıl konusu olan Cemâlî Dîvânı, metin olarak ortaya konmuş, dil ve edebiyat yönünden incelenmiş, şiirler, gerek nazım şekilleri, gerekse konuları ve dili bakımından tanıtılmıştır. Yine Dîvân, edebî sanatlar, vezin, kafiye ve redif bakımından da taranarak, ilgili başlıklar altında değerlendirilmeye ve bilgi verilmeye çalışılmıştır.

Bu çalışmanın ikinci ve önemli bir kısmını teşkil eden metin bölümünde Cemâlî Dîvânı’nın yeni harflerle transkripsiyonlu metni yer almaktadır. Ne yazık ki taradığım eski ve yeni kaynaklarla yüzden çok katalogda Cemâlî Dîvânı’nın ikinci bir nüshasına tesadüf edemedim. Bu nedenle de karşılaştırmalı bir çalışma yapamadım. Oysa bir başka nüsha daha olsaydı, daha doğru ve eksiksiz bir metin ortaya koymama büyük yardımı olacaktı. Örneğin Dîvân’ın 27b ve 49b varaklarında görülen bazı eksik sözcükler tamamlanabilecekti.

Ayrıca Dîvân’ınn çeşitli yerlerinde yer alan, fakat gerek içerik gerekse biçim açışından birbirinin devamı gibi görünen şiir parçalarını birleştirmek, belki ikinci bir nüshanın yardımıyla daha kolay olacaktı. Yine de birbirinin devamı gibi görünen şiir parçaları, elden geldiğince biçim ve içerik yönünden değerlendirilerek, Dîvân’daki varak numaraları da belirtilerek bir sıraya konulmaya çalışıldı. Bu durum, daha çok kasidelerde görüldüğünden, “Kasideleri” bölümünde daha ayrıntılı bilgi verilmiştir.

Cemâlî’nin dili, tamamen Eski Anadolu Türkçesi’nin özelliklerini gösteriyor. Bu nedenle harekeli olan Dîvân metnine elden geldiğince sadık kalınmış ve Eski Anadolu Türkçesi’nin imlâsına uyulmuştur.

Kuşkusuz bütün çabalara rağmen eksik ve yanlışların olabileceğini tahmin ediyorum. Önemli olan, bu eksik ve yanlışların farkedildiği anda düzeltilmesidir. Yapılacak uyarı ve düzeltmeler, beni hem kendi, hem de edebiyat tarihimiz ve Dîvân şiirimiz adına mutlu edecektir.

Ayrıca burada, daha önce yüksek lisans tezi olarak ve 1988’de tamamladığım bu çalışmamı hazırlarken ve 1991’de yeniden gözden geçirirken, çalışmalarımda bana yardım eden ve yol gösterici olan hocam Sayın Prof. Dr. Mine Mengi’ye ve yine kendisinde bulunan Cemâlî Dîvânı yazma nüshasını vererek yardımcı olan hocam Sayın Yrd.Doç.Dr. Kayahan Erimer’e teşekkür ederim.

Mesnevi-i Manevi’de Leyla ve Mecnun

Doç. Dr. İ.Çetin DERDİYOK
Çukurova Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.
Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi.

Mevlânâ’nın Mesnevisini, Doğu kültür ve mitolojisini içinde saklayan bir hazineye benzetebiliriz. 25.632 beyit(1) tutan bu dev eserde Arap, İran, Türk kültür ve edebiyatına dair pek çok bilgi ve ürün bulunmaktadır. Biz burada, bunlardan yalnızca Leylâ ve Mecnûn’a değineceğiz. Leylâ ve Mecnûn’un Mesnevî’de neyi anlatmak için, nasıl kullanıldığını araştırmaya ve incelemeye çalışacağız.